In het licht van de menselijke tragedies die overstromingen veroorzaken, kan het cynisch lijken om te wijzen op milieuproblemen of op het verlies van biodiversiteit. Toch zijn die fenomenen nauw met elkaar verbonden. Het behoud van biodiverse gebieden kan helpen om de impact van overstromingen te beperken en draagt tegelijk bij aan een veilige, gezonde en aangename leefomgeving.
In overstroomd natuurgebied maakt het water de bodem vruchtbaar, wat goed is voor de biodiversiteit. Maar de gevolgen van overstromingen in bebouwde zones zijn rampzalig: de schade is groot, ook voor het leefmilieu, het landschap en de biodiversiteit.
Biodiversiteit vormt een dam
Plantengroei nabij of in de buurt van waterlopen speelt een uiterst belangrijke rol in het beheersen van overstromingen. Planten verminderen bodemafspoeling, -erosie en -verdichting. Wanneer de bodem wordt volgebouwd of verhard, kan regenwater minder goed infiltreren en wordt het minder gezuiverd. Dat belemmert de aanvulling van grondwaterreserves. Bij hevige regenval stroomt het water sneller af, wat de gevolgen van droogteperiodes nog versterkt.
Een meer poreuze bodemlaag laat water toe om door te sijpelen naar het grondwater. Zo houdt een bos tot zes keer meer water vast dan een weide van dezelfde oppervlakte. Bossen nemen grote hoeveelheden water op en geven die geleidelijk weer af. Ze fungeren als natuurlijke buffers die afspoeling, erosie en aardverschuivingen helpen voorkomen. Ook wetlands vervullen die rol door tijdelijk water vast te houden.
Het gebladerte van bomen en struiken verspreidt het regenwater en houdt het vast. Bladeren breken de val van de regendruppels zodat de regen de tijd krijgt om te infiltreren zonder de bovenste aardlaag, die vol leven zit, weg te spoelen.
Het behoud van groene en beboste gebieden op vlakten en hellingen, zorgt dat het water kan infiltreren in plaats van weg te stromen en aarde mee te sleuren. In de valleien kunnen aangeplante bomen en struiken de oevers stevig verankeren. Door de aanwezigheid – waar mogelijk – van groene zones, natuurlijke oevers en overstromingsgebieden kunnen we het waterdebiet en de kracht van de stroming actief controleren.
Biodiversiteit is mede-slachtoffer
De schade bij zware overstromingen treft zowel de habitats als de hulpbronnen van planten en dieren. De sterkere stroming van het water vernielt de habitats in de waterbermen. Meegesleurd puin en sediment hopen zich op op de rivierbodems. Die schade heeft langdurige gevolgen en is soms onomkeerbaar voor soorten die kwetsbaar zijn door habitatverlies of slechte waterkwaliteit.
Overstromingswater raakt verontreinigd door meegesleurde koolwaterstoffen (zoals stookolie) en gewasbeschermingsmiddelen, en ook door bacteriën, algen en fytoplankton. Die groeien sneller in troebel water en ondermijnen de veerkracht van levende organismen.
Wanneer natuurlijke oevers verdwijnen en vegetatie wordt weggespoeld, versnelt de bodemerosie. Bij herhaalde overstromingen stapelt de schade zich op. Op vlakten leidt dit tot een kale, slecht doorlatende bodem, wat afspoeling en erosie bij toekomstige regenbuien nog verergert.
Oplossingen
Gelukkig lijken de oplossingen veelbelovend. In natuurgebieden kunnen we beboste gebieden en wetlands behouden en onderhouden zodat ze het regenwater stroomopwaarts beter vasthouden. Deze bufferzones helpen het debiet van waterlopen stroomafwaarts te reguleren. Ook stormbekkens kunnen die rol vervullen, al zijn ze over het algemeen eerder kunstmatig en minder interessant op het gebied van biodiversiteit.
In stedelijk gebied kan de aanleg van een regentuin plaatselijk verlichting bieden. Regentuinen (wadi’s) zijn kleine aangeplante waterdoorlatende laagten die regenwater kunnen opvangen en laten doorsijpelen naar de ondergrond. Ze kunnen worden aangelegd op rotondes, pleinen, middenbermen, in parken of privétuinen. Zo vergroenen ze de stad én versterken ze het ecologische netwerk.
